Мавзу: Судлар фаолияти устидан жамоатчилик назоратининг аҳамияти.
Бугунги жамиятда бирор-бир давлат органи одамлардан ажралган ҳолда, ёпиқ эшиклар ортида яшай олмайди. Ҳокимият органларининг очиқлиги — бу шунчаки чиройли шиор эмас, балки халқнинг давлатга бўлган ишончи ва қонунийликнинг бош шартидир. Шу сабабли, юртимизда жамоатчилик назорати механизмлари йилдан-йилга кучайиб бормоқда. Аммо бу талаб суд ҳокимияти, хусусан, одил судловни амалга оширувчи судьялар фаолиятига қандай таъсир қилади?
Судьялик мақоми — бу нафақат юксак мақом, балки жуда оғир масъулиятдир. Қонун ҳужжатларида судьялар мустақил эканлиги ва уларнинг ишига аралашиш тақиқланиши қатъий белгиланган. Бу тўғри ва зарур кафолат. Бироқ, бу мустақиллик суд тизимини жамият кўзидан яширишга хизмат қилмаслиги лозим. Аксинча, суд қарорларининг мамлакат ҳудудида мажбурий кучга эга эканлиги (ҳар бир чиқарилган қарор кимнингдир тақдири ёки мулкини ҳал қилиши) уларнинг устидан соғлом жамоатчилик назоратини зарур қилиб қўяди.
Суд тизимида халқ назоратининг қонуний пойдевори мавжуд. Масалан, жиноят ишларини кўришда фуқаролик жамияти вакилларининг жамоат айбловчиси ёки ҳимоячиси сифатида иштирок этиши, шунингдек, суд процессида судья билан тенг ҳуқуқда қарор қабул қилувчи “халқ маслаҳатчилари” институти йиллар давомида самарали ишлаб келмоқда. Бу механизмлар суд қарорларининг адолатли бўлишига тўсқинлик қилмайди, аксинча, тизимнинг халқчиллигини таъминлайди.
Суд тизимидаги очиқлик ва назорат масаласи, айниқса, нисбатан янги тузилма бўлган маъмурий судлар мисолида яққол намоён бўлади. Маъмурий судларнинг табиати анъанавий судлардан фарқ қилади: уларнинг вазифаси жиноий қилмишларга жазо тайинлаш ёки фуқароларнинг ўзаро мулкий низоларини ҳал этиш эмас, балки айнан оммавий-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низоларни, яъни давлат органлари ва мансабдор шахсларнинг қарорлари, ҳаракат (ҳаракатсизлиги) устидан берилган шикоятларни кўриб чиқишдир.
Маъмурий суд залида бир томонда оддий фуқаро ёки тадбиркор, иккинчи томонда эса катта ваколат ва ресурсларга эга давлат идораси (ҳокимлик, солиқ, қурилиш ёки кадастр органлари) туради. Бундай вазиятда шаффофликни таъминлаш тизимнинг энг муҳим вазифасига айланади. Бунинг учун қонунчиликда бир нечта ўзига хос рақамли ва процессуал инструментлар яратилган.
Хусусан, давлат органлари билан боғлиқ ер низолари ёки уй-жой бузилиши каби кенг резонансли ишлар очиқ суд мажлисларида кўрилади. Бу жараёнда ОАВ ва жамоатчиликнинг иштирок этиши ҳар икки томоннинг ҳам фақат қонун доирасида ҳаракат қилишини таъминлайди. Шунингдек, бугунги кунда суд мажлисларини аудио ва видеога қайд этиш тизимларининг йўлга қўйилиши, айрим суд процессининг онлайн трансляция қилиниши ҳамда қабул қилинган ҳал қилув қарорларининг махсус сайтларда очиқ эълон қилиниши — замонавий ахборот технологиялари ёрдамида амалга оширилаётган жамоатчилик назоратининг энг самарали кўринишидир.
Бундан ташқари, маъмурий судларда судья оддий кузатувчи эмас. Қонун унга ўз ташаббуси билан давлат органидан керакли ҳужжат ва далилларни талаб қилиб олиш мажбуриятини юклайди. Бу эса кучлар мувозанатини тенглаштиришга хизмат қилади.
Суд тизимига бўлган жамоатчилик ишончи нафақат очиқ эшикларга, балки судьялик корпусининг салоҳиятига ҳам боғлиқ. Маъмурий суд судьясидан солиқ, ер ёки мураккаб шаҳарсозлик нормаларини (ШНҚ) мукаммал билиш талаб этилади. Судьялар одоб-ахлоқ қоидаларига кўра, ҳар бир судья ўз малакасини узлуксиз ошириб бориши, мустақил таълим олиши ва ўз фаолиятини, йўл қўйилган хатоларни танқидий таҳлил қилиши шарт.
Бугунги кунда Судьялар Олий кенгаши томонидан судьяликка номзодларни саралаш жараёнига жамоатчилик вакилларининг жалб этилиши ҳам кадрлар сиёсатининг очиқлигидан далолат беради.
Хулоса ўрнида айтганда, суд ҳокимияти, хусусан, оммавий-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низоларни ҳал этувчи маъмурий судлар қанчалик шаффоф бўлса, аҳолининг ишончи шунчалик юқори бўлади. Жамоатчилик назорати эса суд тизимининг мустақиллигига таҳдид эмас, балки мамлакатда қонун устуворлигини таъминловчи энг тўғри ва самарали кучдир.
Д. Пўлатов,
Тошкент шаҳар маъмурий суди судьяси
Б. Камилов,
Тошкент туманлараро маъмурий суди судьяси